Zwyczaje

Święta Bożego Narodzenia

Wielkanoc jest najważniejszym chrześcijańskim świętem mimo, że w Serbii i Czarnogórze to właśnie Boże Narodzenie ma największą tradycję i w tym okresie najbardziej się „świętuje”. Już na kilka tygodni przed Bożym Narodzeniem w kalendarzu prawosławnym występują inne uroczystości z ciekawymi zwyczajami. Wszystkie one mają na celu wyprosić łaski u Boga dla całej rodziny i dla każdego z osobna. W okresie Bożego Narodzenia obchodzi się następujące święta; Detinci, Materice, Oci.

Detinci

Święto to obchodzi się w trzecią niedzielę przed Bożym Narodzeniem. Tego dnia, wcześnie rano lub po powrocie z nabożeństwa, dorośli przywiązują swoje dzieci (mogą to być również dzieci sąsiada) paskiem lub sznurkiem do stołu lub krzesła. Najczęściej łączy się ręce lub nogi dziecka ze stołem lub krzesłem. Tego typu zwyczaj ma kilka znaczeń; najważniejszy z nich to ukaznie rodzinnych powiązań, pokoju, szacunku. Inna symbolika to zwrócenie uwagi domownikom na postępowanie według Bożych zasad, bo w taki sposób można zostać zbawionym.

Materice

Na dwie niedziele przed Bożym Narodzeniem obchodzi się Materice. Jest to największe prawosławne święto związane z kultem matki i żony. Zwyczaj jest taki sam jak podczas Detinci tylko, że w tym przypadku osoby zamieniają się rolami. Z samego rana to dzieci przywiązują swoje mamy, a mężowie żony. Kobiety mają udawać, że nie wiedzą dlaczego ich taki los spotkał. Po krótkim czasie dzieci i mężowie składają im życzenia. Żeby „się wykupić” mamy muszą dać dzieciom prezent – najczęściej są to słodycze.

Oci ili Očevi

Jak można się domyśleć to święto wygląda identycznie jak dwa poprzednie, tylko tym razem „ofiarami” stają się ojcowie. „Očevi” obchodzi się w ostatnią niedzielę poprzedzającą Boże Narodzenie. Można powiedzieć, że jest to podsumowanie dwóch wcześniejszych niedziel. Oprócz prezentów dla dzieci, przygotowuje się uroczysty obiad, przy którym spotyka się cała rodzina.

Badnjidan

Badnjidan jest odpowiednikiem katolickiej wigilii, czyli święto to ma miejsce dzień przed Bożym Narodzeniem. W kalendarzu prawosławnym przypada na 6 stycznia. Istnieje jedna różnica-w kościele prawosławnym święto to trwa od samego rana. Natomiast typowa wigilia to tzw. „Badnje veče”.

Nazwa wzięła się od zwyczaju, iż tego dnia, wczesnym rankiem, ojciec wraz z synami idzie do lasu i wycina suche gałęzie dębu (badnjak) które stawia przed dom. Kobiety w tym czasie przygotowują świąteczne potrawy. Wieczorem wszyscy udają się do cerkwi, gdzie zanosi się jedną część badnjaka, który spala się razem ze słomą w wielkim ognisku. Pop częstuje wszystkich gorącą rakiją oraz różnymi potrawami. Tym gestem zaczynają się Święta Bożego Narodzenia.

Co symbolizuje badnjak?

Badnjak ma symbolizować drewno, które przynieśli pasterze do stajenki, a św. Józef rozpalił ognisko, którego ciepło ogrzało dzieciątko. Badnjak przypomina również o drzewie krzyża Chrystusowego.

Słoma

Do domu, oprócz badnjaka, do domu przynosi się również słomę, którą otrzymuje się w cerkwi. Badnjak stawia się obok pieca (ewentualnie obok kuchenki), natomiast słomę kładzie się pod stołem wraz ze słodyczami, suszonymi owocami oraz orzechami. Po kolacji, dzieci szukają tych „skarbów”. Słomę rozrzuca się po całym domu, najczęściej w kątach. Słomy, taka jak w kościele katolickim, symbolizuje stajenkę, w której narodził się Chrystus.

Badnje veče

Kolacja wigilijna jest bardzo skromna i nie ma takiego znaczenia jak w Polsce. Zasiada się do niej po krótkiej modlitwie oraz po złożeniu życzeń. Dania są daniami postnymi – najczęściej przygotowuje się prebranac (zapieczona fasola z cebulą), świeżą i suszoną rybę oraz inne dania bezmięsne.

Božić (Boże Narodzenie)

Jest to najweselsze ze wszystkich świąt. Świętuje się przez trzy dni. Pierwszy dzień Bożego Narodzenia to 7 stycznia. Tego dnia, wcześnie rano (zanim zacznie świtać) w kościołach biją dzwony, a niektórzy strzelają z pistoletów czy odpalają petardy.

O godzinie 6 rano w cerkwi odbywa się liturgia Bożego Narodzenia, natomiast wszyscy wierzący pozdrawiają się słowami: ,,Hristos se rodi!”, na które trzeba odpowiedzieć:”Vaistinu se rodi!”(,,Prawdziwie się narodził”). Po nabożeństwie wszyscy wracają do domu i wtedy ma miejsce uroczyste śniadanie (potrawy już nie są postne). Na początku domownicy dzielą się „pogaczą” – specjalnie przygotowane ciasto, do którego podczas pieczenia wrzuca się; monetę, kukurydzę, żyto, gałązki suszonej bazyli. Osoba, która w swojej części ,,pogaczy” odnajdzie jeden z symboli, w nadchodzącym roku będzie miała odpowiednio; moneta-dużo pieniędzy, kukurydza-urodzajną ziemię, żyto-płodność, bazylia-zdrowie.

Položajnik

W dzień Bożego Narodzenia, w godzinach przedpołudniowych do każdego domu przychodzi specjalny gość. Musi to być mężczyzna, który z reguły umówił się z rodziną, ale bardzo często bywa, że jest to nieoczekiwana osoba. Nazywa się ona položajnik.

Položajnik wita domowników słowami „Hristos se rodi”, składając im życzenia, a później podchodzi do pieca (kuchenki). Jeśli w domu jest piec, otwiera go i spala w nim badnjak wypowiadając słowa: ,,Koliko varnica, toliko srećica, Koliko varnica toliko parica […] A najviše zdravlja i veselja, Amin, Bože daj!”, co można przetłumaczyć jako: ”Ile iskier tyle szczęścia. Ile iskier tyle pieniędzy. Ale najwięcej zdrowia i radości. Amen. Daj Boże”.

Položajnik ma symbolizować mędrców, którzy przybyli do stajenki i pozdrowili dzieciątko. Kiedy zostanie spalony cały badnjak, rodzina częstuje gościa rakiją i jedzeniem oraz daje prezent. Položajnik jest tą osobą, która przez cały następny rok ma przynosić szczęście.


Zwyczaje Wielkanocne

Święta Wielkanocne w kościele prawosławnym są również świętami ruchomymi (przypadają w różnym okresie roku – z reguły później niż u katolików). Jedynie w przypadku, gdy mamy rok przestępny (luty ma 29 dni), wtedy Wielkanoc prawosławna wypada w tym samym okresie co katolicka. W czasie Wielkiego Tygodnia nabożeństwa, które odbywają się w cerkwiach mają identyczną oprawę jak w kościołach. Należy pamiętać, że post oznacza powstrzymanie się od spożywania nie tylko mięsa, ale również ryb i różnego rodzaju tłuszczów. Pości się dwa razy w tygodniu – w środę i piątek.

Sobota św. Łazarza

Święto to przypada na okres, kiedy w kościele katolickim obchodzimy Niedzielę Palmową tylko, że w sobotę. Symbolizować ma wskrzeszenie św. Łazarza oraz wjazd Chrystusa do Jerozolimy. Sobota św. Łazarza jest świętem dzieci, dlatego rodzice ubierają je w odświętne stroje, nawet pociechy, które mają zaledwie kilka miesięcy. Całe rodziny udają się do cerkwi, gdzie odbywa się popołudniowe nabożeństwo. Najmłodszym rodzice kupują dzwoneczki wraz z narodową flagą, które później zawiązują na szyję. Podczas liturgi pop święci, a później rozdaje wiernym młode gałązki wierzby, które w domach kładzie się obok ikony i kadzidła. Pod koniec nabożeństwa wszyscy obchodzą trzykrotnie cerkiew śpiewając psalmy. Tego dnia zaczyna się okres Świąt Wielkanocnych.

Malowanie pisanek

Tak jak w Polsce, również w Serbii i Czarnogórze przygotowuje się pisanki. W kościele prawosławnym malowanie jaj odbywa się według tradycji zawsze w Wielki Piątek, ponieważ tego dnia nie wykonuje się innych czynności, a myśli wiernych są skierowane w stronę Golgoty.

Symbolika

Malowanie pisanek nawiązuje do wydarzenia z okresu śmierci Jezusa. Mawia się, że Maria Magdalena po zmartwychwstaniu Chrystusa udała się do Rzymu, aby głosić co się wydarzyło. Odwiedzając cesarza Tyberiusza podarowała jemu pomalowane na czerwono jajko i pozdrowiła go słowami „Chrystus zmartwychwstał!”. Czerwony kolor ma symbolizować niewinnie przelaną krew Jezusa i jednocześnie jest znakiem zmartwychwstania.

Niedziela Wielkanocna

W cerkwiach prawosławnych w godzinach porannych odbywa się liturgia związana ze zmartwychwstaniem Jezusa. O 6 rano wszystkie dzwony obwieszczają szczęśliwą nowinę. Po zakończonym nabożeństwie wierni wraz z popem obchodzą trzykrotnie cerkiew niosąc przed sobą płótno, które ma symbolizować całun w który owinięty był Chrystus. Przed świątynią, a także w domu wierni pozdrawiają się słowami: ,,Hristos Vaskrse!”, odpowiedź: ,,Vaistinu Vaskrse!” („Chrystus Zmartwychwstał” – „Prawdziwie Zmartwychwstał”). Wracając do domu, gospodarz zapala świecę oraz kadzidło, a wszyscy odmawiają modlitwę „Ojcze nasz”. Natomiast później, najmłodszy domownik (najlepiej, aby był to chłopiec) przechodzi przez wszystkie pokoje z kadzidłem. Dopiero wtedy można usiąść przy świątecznie zastawionym stołem.

„Tłuczenie” pisanek

Na stole znajduje się miska z pisankami. Zanim zacznie się spożywać inne potrawy, dochodzi do walki na jajka, aby sprawdzić, które z nich jest ,,najsilniejsze”. Każdy z domowników bierze jedno jajko i uderza nim w jajko drugiej osoby. Osoba, której jajko się nie potłucze (lub potłucze się jako ostatnie) będzie miała szczęście w nadchodzących miesiącach. Podczas tej „bitwy” wypowiada się również słowa ,,Hristos Vaskrse” i ,,Vaistinu Vaskrse”. Jeśli tego dnia do domu zawita gość, jest on na początku obdarowywany pisanką, a później zasiada przy stole z pozostałymi.

Pobusani ponedeljak (Poniedziałek Wielkanocny)

Drugie święto Wielkanocy poświęcone jest zmarłym. Według tradycji prawosławnej tego dnia powinno się odwiedzić cmentarz i wyczyścić groby zmarłych zieloną trawą. Zapala się świecę, przynosi pisanki oraz inne potrawy, które później rozdaje się biednym i bezdomnym.


Krsna Slava

Jedno z głównych świąt w serbskim kościele prawosławnym niespotykane nigdzie indziej to tzw. krsna slava. Zwyczaj ten pochodzi jeszcze z czasów pogańskich, gdzie oprócz głównego boga (Peruna), każda z rodzin miała „własnego” boga-patrona. W dniu dzisiejszym pogańskich bogów zastąpili chrześcijańscy święci. Slava jest najważniejszym świętem rodziny. W każdym domu zobaczyć można ikonę patrona. Najważniejsi z nich to św. Jan(20.01), św. Mikołaj(19.12), św. Jerzy(06.05) oraz św. Sava i św. Łukasz. Slava z reguły trwa trzy dni (bardzo często bierze się urlop w tym okresie, aby można było prawdziwie świętować), pierwszego dnia spotyka się najbliższa rodzina, drugiego – dalsza. Natomiast ostatniego dnia Slavy w odwiedziny przychodzą znajomi i przyjaciele.

Dziedziczenie Slavy

Patron, który ma chronić rodzinę jest dziedziczony zawsze ze strony mężczyzny. W momencie kiedy kobieta wychodzi za mąż „pozostawia” świętego, którego czciła w swojej rodzinie, a patronem slavy steje się ten od strony męża. Dzieci dziedziczą Slavę od ojca. W sytuacji nietypowych, np. kiedy dochodzi do rozwodu, albo dana osoba lub cała rodzina przyjmuje chrzest (przechodzą na prawosławie) o tym kto zostanie patronem Slavy decyduje pop.

Świeca

Podczas święta Slavy kupuje się świecę dużych rozmiarów (ok. 50-60 cm), która powinna być wykonana z prawdziwego wosku. Specjalnie ozdobioną stawia się obok ikony i zapala się w pierwszym dniu Slavy. Według zwyczaju powinna ona się palić przez cały dzień, a wieczorem aż do momentu, gdy w domu przebywają goście. Bardzo charakterystyczny jest sposób gaszenia świecy każdego dnia; gospodarz domu w pierwszej kolejności żegna się, bierze ze stołu kieliszek z winem z którego nalewa pełną łyżeczkę i wylewa całą jej zawartość na jeszcze palącą się świecę. Jeśli świeca nie wypali się całkowicie w ciągu trzech dni Slavy jest ona przetrzymywana obok ikony i wykorzystywana podczas innych świąt.

„Żyto” na Slavę

Główną specjalnością, którą gospodyni przygotowuje na Slavę jest tzw. „żyto”. Przygotowuje się je z czystego ziarna pszenicy – ziarno to trzeba ugotować (około 1kg w zależności od ilości spodziewanych gości), później zmielić dodając cukier oraz orzechy włoskie. Tak przygotowane „żyto” stawia się do płytkiego naczynia, z wierzchu posypując cukrem pudrem i zmielonymi orzechami. Według zwyczaju, zanim usiądzie się przy stole, najpierw domownicy, a później goście powinni poczęstować się „żytem”. Podaje je z reguły gospodyni na tacy, na której obok naczynia z tym specjałem stoi również kieliszek z winnem, którym powinno się popić „żyto”.

Ciasto na Slavę

Dzień przed Slavą gospodyni przygotowuje ciasto, które spożywa się tylko i wyłącznie w czasie tego święta. Składnikami są; mąka, mleko, jajko, masło oraz odrobina wody, którą przynosi się z cerkwi specjalnie poświęconą przez popa na tę okazję. Kiedy ciasto wyrośnie ozdabia się je różnymi figurami oraz napisem IS HS NI KA, co w skrócie znaczy: Jezus Chrystus zwycięża. Kiedy wszyscy domownicy zasiądą przy stole, ciasto się łamie na pół i polewa winem (symbol krwi Chrystusa). Gospodarz domu jako pierwszy, a później wszyscy pozostali biorą po jednym kawałku, natomiast resztę pozostawia się na kolejne dni dla nowych gości. Od tego momentu zaczyna się świętowanie Slavy, w czasie której spożywa się również inne potrawy nie różniące się od tych podawanych codziennie.

Comments are closed.